Burak Reis

Sürekli üretmek bağımlılık mı? İşkoliklik ve yapay zekâ bağımlılığı

Ajanlarla her gün yeni bir şey üretiyorum ve duramıyorum. Bunun bağımlılık sayılıp sayılmadığına, işkoliklik araştırmalarına ve yapay zekâ bağımlılığı üzerine yapılan çalışmalara baktım.

Burak Reis5 dk okuma

Kısaca

  • Tanı kitaplarında davranışsal bağımlılık olarak yalnızca kumar ve oyun oynama bozukluğu var. İş bağımlılığı ya da üretim bağımlılığı diye bir tanı yok.
  • İşkoliklik ciddi bir araştırma alanı, ama ne kadar yaygın olduğu ölçeğe göre yüzde 5 ile yüzde 45 arasında değişiyor.
  • Araştırmacılar sağlıklı ve sağlıksız bağlılığı uyumlu ve takıntılı tutku diye ayırıyor. Fark işin kendisinde değil, kontrolün kimde olduğunda.

15 Kasım'da bütün projelerimi tek bir listeye yazdım. Sebebi basitti: aklıma gelen her iş için ajanlarla yeni bir çalışma açıyordum ve ortalık karışmıştı.

İlk yazıda yapay zekânın yaratıcılığa ne yaptığına, ikinci yazıda dopaminin aslında neyi taşıdığına bakmıştım. Geriye kendime sorduğum asıl soru kaldı: sürekli üretmek bir bağımlılık mı?

Tanı kitaplarında ne var

Dünya Sağlık Örgütü'nün hastalık sınıflandırması ICD-11, bağımlılık yapan davranışlar başlığı altında kumar oynama bozukluğunu ve oyun oynama bozukluğunu sayıyor. Oyun oynama bozukluğu için üç özellik arıyor: davranış üzerinde kontrolün bozulması, bu davranışa diğer her şeyden fazla öncelik verilmesi ve olumsuz sonuçlarına rağmen sürdürülmesi. Bunun normalde en az 12 ay sürmüş ve kişinin hayatını belirgin şekilde etkiliyor olması gerekiyor.1

İş bağımlılığı, üretkenlik bağımlılığı ya da sürekli üretmek bu listede yok. WHO'nun sınıflandırmasında işle ilgili olarak yer alan şey tükenmişlik, o da bir hastalık olarak değil, iş hayatına bağlı bir durum olarak.2

İşkoliklik nedir, belirtileri neler

Tanı kitaplarında olmaması, kimsenin bunu incelemediği anlamına gelmiyor. Cecilie Andreassen ve arkadaşları 2012'de iş bağımlılığını ölçmek için Bergen İş Bağımlılığı Ölçeği'ni geliştirdi.3 Ölçek yedi cümleden oluşuyor ve her birine "hiç" ile "her zaman" arasında bir cevap veriliyor:

  • Çalışmaya daha çok zaman ayırmanın yollarını düşünürsün.
  • Başta düşündüğünden çok daha uzun süre çalışırsın.
  • Suçluluk, kaygı, çaresizlik ya da depresyon hissini azaltmak için çalışırsın.
  • Başkaları işi azaltmanı söyler, sen dinlemezsin.
  • Çalışman engellenince strese girersin.
  • İş yüzünden hobilerini, boş zamanını ve sporu geri plana atarsın.
  • Sağlığını olumsuz etkileyecek kadar çok çalışırsın.

Yedi cümlenin en az dördüne "sık sık" ya da "her zaman" diyenler araştırmalarda işkolik sayılıyor. Bu bir tarama ölçütü, tanı değil. Altıncı cümle, ikinci yazıda anlattığım oyun meselesine çok yakın duruyor.

Peki işkolik insanlar ne kadar yaygın? 2023'te yayımlanan bir meta-analiz 23 ülkeden 53 çalışmayı ve 71 binden fazla kişiyi bir araya getirdi ve ortalama oranı yüzde 15,2 buldu. Lakin oran kullanılan ölçeğe göre çok değişiyor: Macaristan'daki ulusal örneklemlerde yüzde 5 civarında, Brezilyalı hekimlerle yapılan bir çalışmada yüzde 44,9.4 Bu kadar dağınık bir aralık bana şunu söylüyor: "işkolik misin" sorusuna verilecek cevap, sorunun nasıl sorulduğuna bağlı.

Her şeye bağımlılık demek de bir sorun

İşin bir de öbür tarafı var. Joël Billieux ve arkadaşları 2015'te yayımladıkları bir makalede gündelik hayattaki hemen her davranışın "bağımlılık" diye etiketlenebildiğini eleştirdi. Bunu göstermek için de biraz alaycı bir örnekle açıyorlar: bütün gününü araştırmaya veren bir doktora öğrencisi, uydurulmuş "araştırma bağımlılığı" ölçütlerinin hepsini karşılıyor.5

Önerileri şu: ölçüt listesindeki kutuları saymak yerine davranışın ne işe yaradığına bakmak. Aynı oyun bir kişide başarma arzusundan, bir başkasında kötü bir duygudan kaçmaktan doğabilir ve ikisine yaklaşım da farklı olur.

Kanaatimce bu benim durumum için doğru soru. Çok mu çalışıyorum diye sormak yerine, ürettiğim şeyi ben mi seçiyorum, yoksa üretmek mi beni seçiyor, ona bakmam lazım.

Yapay zekâ bağımlılığı var mı

Yapay zekâ için de "ChatGPT bağımlılığı" ölçekleri geliştirilmeye başlandı, ama bulabildiklerim henüz doğrulanma aşamasında. En kapsamlı çalışmalardan biri MIT ile OpenAI'ın 2025'te yaptığı dört haftalık deney: 981 kişi, 300 binden fazla mesaj. Sohbet botunu kendi isteğiyle daha çok kullananlar daha fazla yalnızlık ve duygusal bağımlılık bildirdi.6 Yalnız bu bir ilişki ve nedeni göstermiyor. Üstelik konu sohbet botuyla duygusal bağ kurmak; iş üretmek ayrı bir şey.

Ajanlarla iş üretmenin zorlayıcı hale gelip gelmediğini inceleyen hakemli bir çalışma bulamadım. Yani benim yaşadığım şeyin henüz bir adı ya da ölçüsü yok.

Uyumlu ve takıntılı tutku

Bulduğum en işe yarar ayrım Robert Vallerand'dan geliyor. Vallerand ve arkadaşları 2003'te tutkuyu ikiye ayırdı. Uyumlu tutkuda kişi işi kendisi seçerek yapıyor, iş hayatının geri kalanıyla uyum içinde duruyor. Takıntılı tutkuda ise iş kimliğin içine baskıyla yerleşiyor ve kişiyi ona doğru iten bir iç basınç yaratıyor.7

Bu ayrımın güzel yanı, işin miktarından çok kontrolün kimde olduğuna bakması. Aynı saatleri çalışan iki kişiden biri uyumlu, öbürü takıntılı olabilir.

Nitekim dinlenme üzerine yapılan araştırmalar da buraya bağlanıyor. 86 yayını ve 38 binden fazla çalışanı birleştiren bir meta-analizde, işten zihinsel olarak kopabilenlerin daha az tükendiği, daha iyi uyuduğu ve hayatından daha memnun olduğu görüldü. İşe aşırı yatırım yapmak ve mesai dışında iş yapmak ise bu kopmayı zorlaştırıyordu.8

Bir de önceden kurulan "eğer şu olursa, şunu yaparım" planları var. Peter Gollwitzer ve Paschal Sheeran'ın 94 testi birleştiren meta-analizinde bu tür planlar insanların hedeflerine ulaşmasına orta ile büyük arası bir etkiyle yardım etti.9 Yalnız bunlar bir işe başlamak ve sürdürmek için test edilmiş. Çalışmayı bırakmak için aynı şekilde işe yarayıp yaramadığını gösteren bir çalışma bulamadım.

Ben ne yaptım

Velhasıl sürekli üretmek bir tanı değil. Ama kontrolün bende olup olmadığını kendime sormaya başladım.

Şimdilik tek bir kuralım var: aynı anda en çok üç üretim işi. Aklıma gelen her yeni fikir önce listeye giriyor, sırası gelince başlıyor.

Bunlar kendi deneyimim ve okuduklarım, bir teşhis değil. Uzun süren uykusuzluk, hiçbir şeyden keyif alamama ya da kontrolü kaybetme hissi varsa bunu bir uzmanla konuşmak gerekir.

Notlar

  1. Dünya Sağlık Örgütü, oyun oynama bozukluğu üzerine sıkça sorulan sorular. Kaynak ↩
  2. Dünya Sağlık Örgütü, "Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases", 28 Mayıs 2019. Kaynak ↩
  3. Cecilie S. Andreassen, Mark D. Griffiths, Jørn Hetland, Ståle Pallesen, "Development of a work addiction scale", Scandinavian Journal of Psychology, 2012. Kaynak Maddelerin metni: Bergen Üniversitesi basın bülteni, EurekAlert. ↩
  4. Fredrik B. Andersen ve ark., "The prevalence of workaholism: a systematic review and meta-analysis", Frontiers in Psychology, 2023. Kaynak ↩
  5. Joël Billieux ve ark., "Are we overpathologizing everyday life? A tenable blueprint for behavioral addiction research", Journal of Behavioral Addictions, 2015. Kaynak ↩
  6. Cathy Mengying Fang ve ark., "How AI and Human Behaviors Shape Psychosocial Effects of Extended Chatbot Use: A Longitudinal Randomized Controlled Study", 2025. Kaynak ↩
  7. Robert J. Vallerand ve ark., "Les passions de l'âme: On obsessive and harmonious passion", Journal of Personality and Social Psychology, 2003. Kaynak ↩
  8. Johannes Wendsche, Andrea Lohmann-Haislah, "A Meta-Analysis on Antecedents and Outcomes of Detachment from Work", Frontiers in Psychology, 2017. Kaynak ↩
  9. Peter M. Gollwitzer, Paschal Sheeran, "Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes", Advances in Experimental Social Psychology, 2006. Kaynak ↩

Bu yazı 18 Kasım 2026 tarihinde yayımlandı.

Burak Reis marka kimliği ve hareket tasarımı yapıyor. Hakkında, portfolyo.

RSS ile takip et