Burak Reis

Yapay zekâ yaratıcılığı öldürür mü?

Ajanlarla aklıma gelen her fikri birkaç saatte üretebiliyorum. Araştırmalar da benzer bir şey söylüyor, kişi daha yaratıcı üretiyor ama ortaya çıkanlar birbirine benziyor.

Burak Reis4 dk okuma

Kısaca

  • Yapay zekâdan fikir alan yazarların hikâyeleri daha yaratıcı bulundu, ama hikâyeler birbirine benzedi. 19 çalışmayı birleştiren 2026 meta-analizi bu benzeşmeyi küçük ama tutarlı buluyor.
  • Görselde de ortalama yenilik düştü, en yenilikçi işlerin yeniliği ise arttı. Ortalamaya kaymak kaçınılmaz değil, nasıl kullandığına bağlı.
  • İnsanlar emeği görmek istiyor. Aynı metin "yapay zekâ yazdı" denince daha düşük puan alıyor.

Bir gece yatamadım. Ajanlarla sürekli yeni bir şey üretip durduk. Ertesi gün aklıma yine bir şey geldi, sonraki gün yine.

Eskiden aklıma gelen fikirler gelip geçiyordu. Bir kenara not alırdım, çoğu orada kalırdı. Şimdi her fikri hemen kollara bölüyorum: araştırma, deneme, plan ve üretim. Birkaç saat sonra elimde çalışan bir şey oluyor. İnternette bir hata ya da eksik gördüğümde de aynı şey oluyor, çözümünü hemen yapabiliyorum. Her pazara girmek, gördüğüm her şeyi yapabilir olmak istiyorum.

İmkânlarım arttıkça algım da kaymaya başladı. Bunu fark edince merak ettim: yapay zekâ benim yaratıcılığıma ne yapıyor? Daha mı yaratıcıyım, yoksa sadece daha çok mu üretiyorum?

Kişi daha yaratıcı, toplam daha benzer

Bu soruya en net cevabı veren deneylerden biri 2024'te Science Advances'ta yayımlandı. Anil Doshi ve Oliver Hauser 293 kişiye kısa hikâye yazdırdı. Bir grup yalnız yazdı, bir grup yapay zekâdan bir fikir aldı, bir grup da beş fikir aldı. Beş fikir alanların hikâyeleri yüzde 8,1 daha yenilikçi ve yüzde 9 daha kullanışlı bulundu. En çok da kendi başına daha az yaratıcı olan yazarlar kazandı.1

Lakin işin bir de öbür yüzü var. Yapay zekâdan fikir alan yazarların hikâyeleri birbirine daha çok benziyordu. Tek tek bakınca her biri daha iyi, hepsini yan yana koyunca daha tekdüze.

Nitekim bu tek bir deneyle sınırlı kalmıyor. Alwin de Rooij ve Michael Mose Biskjaer bu yıl 19 çalışmayı birleştirip bir meta-analiz yaptı ve yapay zekâ kullanımıyla ortaya çıkan işlerin benzeştiğini buldu. Etki küçük (d = 0,334), ama tutarlı. Yazarlar bunu yaratıcılığın kaybı olarak değil, yaratıcı çeşitliliğin yeniden düzenlenmesi olarak okuyor: tek bir kişide fark edilmiyor, çok kişi aynı sistemlerle çalışınca önem kazanıyor.2

Kanaatimce bu sonuç tam da benim gecemi anlatıyor. Ben kendi işime bakınca daha hızlı ve daha iyi üretiyorum. Ama aynı araçları kullanan binlerce kişiyle birlikte bakınca hepimiz aynı ortalamaya doğru çekiliyor olabiliriz.

Ortalamaya kaymak kaçınılmaz mı

Görselde de benzer bir tablo var. Eric Zhou ve Dokyun Lee, bir sanat paylaşım platformunda 4 milyondan fazla eseri ve 50 binden fazla kullanıcıyı inceledi. Metinden görsel üreten araçları kullanmaya başlayanlar daha çok üretti ve işleri daha çok beğenildi. Ortalama yenilik zamanla düştü. Buna mukabil en yenilikçi işlerin yeniliği arttı.3

Bu ayrım bence önemli. Yapay zekâ ortalamayı aşağı çekiyor, ama en iyi işlerin tavanını yükseltebiliyor. Hangi tarafta duracağın, aracın kendisinden çok onunla ne yaptığına bağlı.

Ben bu ayrımı CLAUDE.md dosyalarıma neyi istemediğimi yazarken yaşadım. Yapay zekâ ilk denemede hep en güvenli seçimi önüme koyuyor. Ortalama orada, gözümün önünde. İşim o ortalamayı tanımak ve nerede ondan ayrılacağıma karar vermek.

Üretmek bolluk yaratıyor, ilgi yaratmıyor

Üretmek kolaylaşınca neler olduğunu görmek için müzik iyi bir örnek. Deezer'ın Temmuz'da paylaştığı rakamlara göre platforma yüklenen yeni müziğin haziranda yarısından fazlası yapay zekâyla üretilmişti, günde ortalama 90 bin parça. Ama bu parçalar toplam dinlenmenin yalnızca yüzde 1 ile 3'ünü alıyor.4

Yani yarı yarıya bir üretim, yüzde birkaçlık bir ilgi. Benim okumam şu: üretmek ucuzladıkça değerli olan şey üretimin kendisi olmaktan çıkıyor, dikkat oluyor. Haliyle "ne kadar ürettim" sorusu da anlamını kaybediyor.

İnsanlar emeği görmek istiyor

Bir de okurun, dinleyicinin tarafı var. Manav Raj, Justin Berg ve Rob Seamans 16 deneyde 27 binden fazla kişiye aynı metinleri okuttu. Metne "yapay zekâ yazdı" denince puanı düştü. Düşüşü en çok açıklayan şey de metnin özgün bulunmaması oldu.5

Üreten tarafta da bir bedel var. Anthropic, Ocak'ta 52 yazılımcıyla yaptığı deneyde yeni bir kütüphaneyi yapay zekâ yardımıyla öğrenenlerin, sonradaki anlama sınavında elle öğrenenlerden belirgin şekilde düşük aldığını yayımladı: yüzde 50'ye karşı yüzde 67. İşi bitirme süresindeki fark ise anlamlı değildi.6 Küçük bir deney, tek bir görev. Yine de bana şunu düşündürdü: hız kazandığımı sandığım yerde anlamayı kaybediyor olabilirim.

Benim için ne değişti

Velhasıl yapay zekâ yaratıcılığı öldürmüyor, bence. Ama tek başına bırakınca herkesi aynı yere götürüyor ve bunu yaparken çok hızlı. Asıl soru bende değişti. Artık "bunu yapabilir miyim" diye sormuyorum, zira cevabı çoğu zaman evet. "Bunu yapmaya değer mi" diye soruyorum.

15 Kasım'da bütün projelerimi tek bir listede topladım ve kendime bir kural koydum: aynı anda en çok üç üretim işi. Gerisi listede bekliyor.

Bu yazıyı yazarken bir şey daha fark ettim. Her fikri hemen üretmek istememin bir de kimyasal tarafı var gibi. Bir sonraki yazıda dopamine ve "dopamin bağımlılığı" denen şeye bakacağım.

Notlar

  1. Anil R. Doshi, Oliver P. Hauser, "Generative AI enhances individual creativity but reduces the collective diversity of novel content", Science Advances, 12 Temmuz 2024. Kaynak ↩
  2. Alwin de Rooij, Michael Mose Biskjaer, "Generative AI makes creative output more homogeneous", ECCE 2026. Kaynak ↩
  3. Eric Zhou, Dokyun Lee, "Generative artificial intelligence, human creativity, and art", PNAS Nexus, 5 Mart 2024. Kaynak ↩
  4. Deezer, "AI music has surpassed 50% of new music uploads for the first time", 21 Temmuz 2026. Kaynak ↩
  5. Manav Raj, Justin M. Berg, Rob Seamans, "The Artificial Intelligence Disclosure Penalty", Journal of Experimental Psychology: General, 2026. Aktaran: PsyPost ↩
  6. Anthropic, "How AI assistance impacts the formation of coding skills", 29 Ocak 2026. Kaynak ↩

Bu yazı 16 Kasım 2026 tarihinde yayımlandı.

Burak Reis marka kimliği ve hareket tasarımı yapıyor. Hakkında, portfolyo.

RSS ile takip et