Dopamin bağımlılığı var mı, dopamin detoksu işe yarar mı?
Ajanlarla üretirken oyun oynamaktan aldığım zevk azaldı. Dopaminin aslında ne yaptığına, "dopamin bağımlılığı" ve "dopamin detoksu" sözlerinin ne kadar doğru olduğuna baktım.
Kısaca
- Dopamin haz kimyasalı değil. Ödülün kendisinden çok beklenenle gelen arasındaki farkı ve bir şeyi istemeyi taşıyor.
- Sonucu belirsiz ödüller insanı çekiyor. Yapay zekâya yazıp her seferinde farklı bir sonuç almak buna benziyor, ama bunu ölçen bir çalışma bulamadım.
- Dopamin detoksu dopamini düşürmüyor. Mola vermenin yararı olabilir, ama sebebi dopamin değil.
Bu ay bir şey fark ettim: oyun oynamak gibi tüketmeye dayalı şeylerden aldığım zevk çok azalmış. Ajanlarla üretmek, sosyal medyaya koymak, sonra yine üretmek. Bu döngünün içinde kendime vakit ayıramaz hale gelmişim.
İnternette buna dair ilk karşıma çıkan iki kelime oldu: dopamin bağımlılığı ve dopamin detoksu. İkisini de çok duydum, ikisinin de ne kadar doğru olduğunu bilmiyordum. Oturup baktım.
Dopamin nedir, ne işe yarar
Dopamini genelde "mutluluk" ya da "haz kimyasalı" diye duyuyoruz. Araştırmalar başka bir şey söylüyor.
Wolfram Schultz'un maymunlarla başlattığı deneylerde dopamin nöronları ödülün kendisinden çok, beklenenle gelen arasındaki farka tepki veriyor. Ödül beklenenden iyiyse ateşleniyorlar, tam beklendiği gibiyse sakin kalıyorlar, beklenenden kötüyse susuyorlar. Buna ödül tahmin hatası deniyor.1 Yani dopamin bir tür sürpriz sinyali.
Kent Berridge ve Terry Robinson ise bir adım daha ileri gidiyor. Sıçanlarla yaptıkları deneylerde beynin ilgili bölgelerinde dopamin neredeyse tamamen tükendiğinde bile hayvanlar tatlıya aynı hoşnutlukla tepki veriyordu. Onlara göre dopamin bir şeyden hoşlanmayı değil, o şeyi istemeyi sürüklüyor.2 İstemek ile hoşlanmak beyinde ayrı işliyor.
Bu ayrım bende bir yere oturdu. Üretirken hissettiğim çekim hoşlanmaktan çok istemeye benziyor. Bir sonraki sonucu görmek istiyorum, bitince bir sonrakini.
Sonucu belirsiz olan şey neden çekiyor
Burada bir başka bulgu daha işin içine giriyor. Luke Clark ve arkadaşları slot makinesine benzeyen bir oyunda "ramak kala" kayıpları inceledi, yani büyük ödüle çok yaklaşıp kaybettiğin anları. Katılımcılar bu anları daha az hoş buldu, ama oynama istekleri arttı. Beyinde de kazanmayla ilgili bölgeler çalıştı. Üstelik bu etki yalnızca seçimi kişi kendisi yaptığında ortaya çıktı.3
Yapay zekâya bir şey yazdığımda da benzer bir döngü var. Her seferinde farklı bir sonuç geliyor. Bazen tam istediğim gibi, bazen yaklaşıyor ama olmuyor. Ben de bir daha deniyorum.
Lakin burada dürüst olmam lazım: yapay zekâ kullanırken beyindeki ödül sistemini ölçen bir çalışma bulamadım. Bulduklarım anketlerden ve bir iki küçük deneyden ibaret, hiçbiri dopamin ölçmüyor. O yüzden bu benzerlik bir benzetme, kanıtlanmış bir şey değil. Kanaatimce yine de akılda tutmaya değer bir benzetme.
Dopamin bağımlılığı var mı
Tıpta "dopamin bağımlılığı" diye bir tanı yok. Dopamin bağımlılığın içinde rol oynuyor, ama insan bir maddeye ya da bir davranışa bağımlı oluyor. Bunun hangi davranışlar için geçerli sayıldığına bir sonraki yazıda bakacağım.
Bir de sık duyduğum "telefon dopamin reseptörlerini bozuyor" cümlesi var. Bunu sağlıklı insanlarda doğrudan gösteren bir çalışma bulamadım. Dayanak çoğunlukla uyuşturucu bağımlılarıyla yapılmış çalışmalar. Akıllı telefon bağımlılığının bağımlılık ölçütlerini gerçekten karşılayıp karşılamadığı bile tartışmalı. Tayana Panova ve Xavier Carbonell 2018'de bunu inceledi ve doğrulayacak kadar kanıt bulamadı.4
Dopamin detoksu işe yarar mı
Dopamin detoksu, ya da dopamin orucu, bir süre telefondan, oyundan, uyarıcı her şeyden uzak durursan dopaminin "sıfırlanacağı" fikrine dayanıyor. Harvard Health'te Peter Grinspoon bu fikrin ne oruçla ne de dopaminle ilgisi olduğunu yazıyor. Uyarıcılardan uzak durmak dopamini düşürmüyor. Buna mukabil uyaranlardan kısa ve planlı molalar vermeyi makul buluyor, bunun yeni bir fikir olmadığını da ekliyor.5
The Scientist'te konuşan nörobilimciler de aynı yerde duruyor: kısa bir mola sistemi "sıfırlamıyor" ve dopamin detoksunu doğrudan test eden bir çalışma yok.6
Yani mola işe yarıyorsa, sebebi dopamin boşaltmak değil. Belki dikkatin başka bir yere gitmesi, belki sadece dinlenmek.
Serotonin nerede duruyor
Serotonin de "mutluluk hormonu" diye anlatılıyor. Bu da eksik bir tarif. Farelerle yapılan bir çalışmada beyindeki serotonin nöronları uyarılınca hayvanlar gecikmiş bir ödülü daha uzun süre bekledi.7 Yani serotonin, en azından bu deneylerde, sabırla ilgili görünüyor.
Bu bulgu insanlara olduğu gibi aktarılamaz. Yine de bana şunu düşündürdü: benim üretim döngümde beklemek neredeyse hiç yok. Fikir geliyor, hemen yapıyorum, sonucu hemen görüyorum. Oyun ise sabır istiyor, bir yere varmak zaman alıyor. Galiba benim azalan şeyim biraz da o sabır.
Bunlar kendi fark ettiklerim, bir teşhis sayılmaz. Uzun süren uykusuzluk ya da hiçbir şeyden keyif alamama varsa bunu bir uzmanla konuşmak gerekir.